Maharashtra Board Class 10 Science And Technology 72N935 Question Paper 2023 with Solution PDF

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

वाऱ्याच्या ऊर्जेपासून विद्युतशक्ती निर्माण करण्यासाठी अशा उपकरणाचा वापर केला जातो जो वाऱ्याच्या गतिज ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेमध्ये रूपांतर करतो.


Step 2: योग्य पर्याय ओळखणे.

जनित्र (Generator) हे उपकरण वाऱ्यामध्ये फिरल्याने विद्युत प्रवाह निर्माण करते. इतर पर्याय (व्होल्टमीटर, अॅमीटर, गॅल्व्हॅनोमीटर) हे मोजमाप करणारी उपकरणे आहेत, विद्युत निर्माण करणारी नाहीत.


Step 3: निष्कर्ष.

त्यामुळे योग्य उत्तर आहे — (ड) जनित्र.
Quick Tip: जनित्र हे उपकरण गतिज ऊर्जेचे विद्युत ऊर्जेमध्ये रूपांतर करते, तर व्होल्टमीटर व अॅमीटर हे विद्युत परिमाण मोजण्यासाठी वापरले जातात.

Step 1: अपवर्तनाचा नियम समजून घेणे.

प्रकाश किरण जेव्हा एका माध्यमातून दुसऱ्या माध्यमात जातो, तेव्हा अपवर्तन होते. पण जर किरण सीमारेषेवर लंब (Normal) रेषेवर आपाती होत असेल, तर आपाती कोन 0° असतो.


Step 2: विश्लेषण.

आपाती कोन म्हणजे आपाती किरण आणि लंब रेषेतील कोन. जर किरण थेट लंब रेषेवर आपातीत झाला, तर या दोघांमधील कोन शून्य म्हणजेच 0° असतो.


Step 3: निष्कर्ष.

त्यामुळे योग्य उत्तर आहे — (अ) 0°.
Quick Tip: जेव्हा प्रकाश किरण सीमारेषेवर लंब आपाती होतो, तेव्हा तो आपवर्तित न होता सरळ रेषेत पुढे जातो.

Step 1: दिलेले आहे –

नाभीभ अंतर (\( f \)) = 20 सेमी = 0.2 मीटर.


Step 2: सूत्र वापरा –

विभंजन शक्ती (Power) \( P = \frac{1}{f} \) D (मीटरमध्ये).

म्हणून, \( P = \frac{1}{0.2} = 5 \, D \).


Step 3: चिन्ह ठरवा –

अवतल आरशासाठी विभंजन शक्ती नेहमी धनात्मक (+) असते.


Step 4: निष्कर्ष –

म्हणून योग्य उत्तर आहे (अ) +5.0 D.
Quick Tip: विभंजन शक्ती मोजण्यासाठी नाभीभ अंतर मीटरमध्ये घ्या आणि \( P = \frac{1}{f} \) हे सूत्र वापरा. अवतल आरशासाठी ती धनात्मक असते.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

ग्राफाइट हे कार्बनचे एक रूप असून त्यामध्ये मुक्त इलेक्ट्रॉन्स असतात, ज्यामुळे ते विद्युत प्रवाह वाहून नेऊ शकते.


Step 2: इतर पर्यायांचे विश्लेषण.

अॅमीन, आयोडीन, आणि सल्फर हे अचालक आहेत आणि विद्युत प्रवाह वाहून नेत नाहीत.


Step 3: निष्कर्ष.

त्यामुळे योग्य उत्तर आहे (क) ग्राफाइट.
Quick Tip: ग्राफाइट हे एकमेव अधातू आहे जो विद्युत प्रवाह वाहून नेऊ शकतो.

Step 1: भूस्थिर उपग्रह म्हणजे काय?

भूस्थिर उपग्रह पृथ्वीच्या फिरण्याच्या वेगासमान गतीने पृथ्वीभोवती फिरतो, त्यामुळे तो पृथ्वीवरील एका बिंदूप्रती स्थिर दिसतो.


Step 2: त्याची उंची ठरवा.

अशा उपग्रहांची उंची पृथ्वीपासून सुमारे 25,000 km ते 36,000 km दरम्यान असते.


Step 3: निष्कर्ष.

दिलेल्या पर्यायांमध्ये योग्य उत्तर आहे (ड) 25,000 km.
Quick Tip: भूस्थिर उपग्रह पृथ्वीच्या परिभ्रमणाशी समकालीन गतीने फिरतात, त्यामुळे ते टीव्ही आणि दूरसंचार प्रसारणासाठी उपयुक्त ठरतात.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

दिलेल्या घटकांमध्ये — ध्वनिवर्धक (Amplifier), सूक्ष्मदर्शणी (Microscope), आणि विद्युतचालित्र (Electric Motor) — हे सर्व विद्युत उपकरणांवर चालणारे घटक आहेत.


Step 2: वेगळा घटक ओळखणे.

चुंबक (Magnet) हे विद्युत ऊर्जेवर चालत नाही; ते नैसर्गिक चुंबकीय क्षेत्र निर्माण करते. त्यामुळे ते इतरांपेक्षा वेगळे आहे.


Step 3: निष्कर्ष.

त्यामुळे योग्य उत्तर आहे — चुंबक.
Quick Tip: 'वेगळा घटक ओळखा' प्रश्न सोडवताना समान गुणधर्म असलेले घटक एकत्र गटबद्ध करा आणि जो वेगळा आहे तो निवडा.

Step 1: दिलेल्या रासायनिक संबंधाचा अर्थ समजून घेणे.

CuI\(_2\) (Copper Iodide) हा संयुग विशिष्ट प्रकाशसंवेदनक्षम पदार्थाशी (photosensitive material) संबंधित आहे. तो प्रकाशाशी क्रिया करून रंग बदलतो.


Step 2: त्याचसारखा संबंध AgCl (Silver Chloride) साठी शोधा.

AgCl सुद्धा एक प्रकाशसंवेदक संयुग आहे. तो प्रकाशाच्या संपर्कात आल्यावर विघटन होऊन चांदी (Ag) निर्माण करतो.


Step 3: निष्कर्ष.

CuI\(_2\) : पाचक्री :: AgCl : प्रकाशसंवेदक.
Quick Tip: AgCl हे प्रकाशसंवेदनक्षम (photosensitive) संयुग आहे, जे फोटोग्राफीमध्ये वापरले जाते कारण ते प्रकाशाच्या संपर्कात आल्यावर चांदीचे स्फटिक निर्माण करते.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

अपवर्तनांक (Refractive Index) हा पदार्थामध्ये प्रकाशाचा वेग किती कमी होतो हे दर्शवणारा गुणधर्म आहे. माध्यम जितके घनदाट, तितका त्याचा अपवर्तनांक जास्त असतो.


Step 2: विश्लेषण.

हवा हे सर्वात विरळ माध्यम असल्यामुळे त्यामधील प्रकाशाचा वेग सर्वाधिक असतो. त्यामुळे हवेचा अपवर्तनांक खूप कमी म्हणजेच जवळजवळ 1 असतो. त्याची अचूक किंमत सुमारे 1.0003 आहे.


Step 3: निष्कर्ष.

हवा — अपवर्तनांक 1.0003 ही योग्य जोडी आहे.
Quick Tip: अपवर्तनांक जितका जास्त तितका माध्यम घनदाट असतो. हवेसाठी तो जवळपास 1 असतो, तर पाण्यासाठी 1.33 आणि काचेसाठी 1.46 असतो.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

दृश्य प्रकाशाच्या तरंगलांबीचे परिमाण सुमारे 400 nm ते 700 nm दरम्यान असते. या श्रेणीत तांबड्या (Red) रंगाच्या किरणांची तरंगलांबी सर्वात जास्त असते.


Step 2: विश्लेषण.

तांबड्या किरणांची तरंगलांबी अंदाजे 700 nm च्या जवळ असते, तर जांभळ्या (Violet) किरणांची सर्वात कमी म्हणजे सुमारे 400 nm असते. त्यामुळे दिलेले विधान पूर्णपणे बरोबर आहे.


Step 3: निष्कर्ष.

विधान बरोबर आहे.
Quick Tip: दृश्य प्रकाशाच्या तरंगलांबीचे मर्यादा लक्षात ठेवा: जांभळा (400 nm) ते तांबडा (700 nm).

Step 1: पार्श्वभूमी समजून घेणे.

COEP (College of Engineering, Pune) येथील विद्यार्थ्यांनी एक लघुउपग्रह (nano-satellite) तयार केला होता, जो भारतीय अवकाश संशोधन संस्था (ISRO) च्या माध्यमातून प्रक्षेपित करण्यात आला.


Step 2: विश्लेषण.

हा उपग्रह 2016 मध्ये प्रक्षेपित करण्यात आला होता आणि त्याचे नाव ‘स्वयम’ (Swayam) असे ठेवण्यात आले. याचा उद्देश उपग्रह संप्रेषण तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासासाठी होता.


Step 3: निष्कर्ष.

म्हणून योग्य उत्तर आहे — स्वयम (Swayam).
Quick Tip: ‘स्वयम’ हा COEP विद्यार्थ्यांनी तयार केलेला भारतातील पहिल्या विद्यार्थी-उपग्रह प्रकल्पांपैकी एक आहे, जो ISRO ने 2016 मध्ये यशस्वीरित्या प्रक्षेपित केला.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

विद्युत चालक म्हणजे असे पदार्थ जे विद्युत प्रवाह सहजतेने वाहून नेऊ शकतात. तांबे (Copper) आणि अल्युमिनियम (Aluminium) या दोन्ही धातूंमध्ये मुक्त इलेक्ट्रॉन्स मोठ्या प्रमाणात असतात.


Step 2: विश्लेषण.

हे मुक्त इलेक्ट्रॉन्स तांब्याच्या व अल्युमिनियमच्या तारा वापरल्यास विद्युत प्रवाह सुलभतेने वाहून नेतात, त्यामुळे उर्जा हानी कमी होते.


Step 3: निष्कर्ष.

म्हणून विद्युत पोहोचवण्यासाठी तांबे किंवा अल्युमिनियमच्या तारांचा उपयोग केला जातो कारण ते उत्तम विद्युत चालक आहेत.
Quick Tip: चांगले विद्युत चालक पदार्थांमध्ये मुक्त इलेक्ट्रॉन्स अधिक प्रमाणात असतात, ज्यामुळे प्रवाह सहजतेने वाहतो.

Step 1: निरीक्षण समजून घेणे.

तांब्याच्या भांड्यांवर हवेशी संपर्क आल्याने हिरवट थर तयार होतो. हा थर Copper Carbonate (CuCO\(_3\)) आणि Copper Hydroxide (Cu(OH)\(_2\)) पासून बनलेला असतो.


Step 2: आम्लाची क्रिया.

लिंबू आणि चिंच या पदार्थांमध्ये सिट्रिक आम्ल (Citric Acid) असते. हे आम्ल तांब्याच्या पृष्ठभागावर तयार झालेल्या कार्बोनेट थराशी अभिक्रिया करून तो थर विरघळवते.


Step 3: निष्कर्ष.

म्हणून तांब्याची भांडी स्वच्छ करण्यासाठी लिंबू किंवा चिंच वापरतात कारण त्यांतील आम्ल तांब्यावरील हिरवट थर काढून टाकते.
Quick Tip: आम्ल धातूवरील ऑक्साइड किंवा कार्बोनेट थराशी प्रतिक्रिया देऊन त्याला स्वच्छ करते.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

आवर्त सारणीमध्ये एकाच गणसमूहात (group) येणाऱ्या मूलद्रव्यांची बाह्य इलेक्ट्रॉन व्यवस्था समान असते. बाह्य कक्षेतील इलेक्ट्रॉन्सच्या संख्येमुळे संयुजता ठरते.


Step 2: उदाहरण.

उदा. पहिल्या गणसमूहातील मूलद्रव्ये (Li, Na, K, Rb) यांमध्ये प्रत्येकाच्या बाह्य कक्षेत एकच इलेक्ट्रॉन असतो, त्यामुळे सर्वांची संयुजता 1 असते.


Step 3: निष्कर्ष.

एका गणसमूहातील सर्व मूलद्रव्यांची बाह्य इलेक्ट्रॉन रचना समान असल्याने त्यांची संयुजता देखील समान असते.
Quick Tip: संयुजता नेहमी बाह्य कक्षेतील इलेक्ट्रॉन्सच्या संख्येवर अवलंबून असते, म्हणून एकाच गणसमूहातील मूलद्रव्ये समान रासायनिक गुणधर्म दर्शवतात.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

सापेक्ष आर्द्रता म्हणजे वातावरणातील विद्यमान जलवाष्पाचे प्रमाण. याचे प्रमाण 100% जवळ असले की हवेत अधिक ओलावा जाणवतो.


Step 2: दोन्ही परिस्थितींचे विश्लेषण.

(a) जर सापेक्ष आर्द्रता 60% पेक्षा जास्त असेल, तर वातावरणात जलवाष्प जास्त असते आणि हवा ओलसर किंवा दमट वाटते.

(b) जर सापेक्ष आर्द्रता 60% पेक्षा कमी असेल, तर जलवाष्प कमी असल्यामुळे हवा कोरडी आणि थंड वाटते.


Step 3: निष्कर्ष.

सापेक्ष आर्द्रतेनुसार हवेमधील ओलावा बदलतो, त्यामुळे हवा कधी दमट तर कधी कोरडी वाटते.
Quick Tip: सापेक्ष आर्द्रता वाढल्यास वातावरणातील ओलावा वाढतो; त्यामुळे दमट हवा वाटते.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

साखरेचे (C\(_{12}\)H\(_{22}\)O\(_{11}\)) उष्मीय अपघटन (Thermal decomposition) केल्यास ती कार्बन आणि पाण्यात विघटित होते.


Step 2: अभिक्रिया स्पष्ट करणे.

उष्णतेमुळे साखरेचे रेणू तुटतात. त्यातून काळा रंगाचा कार्बन (C) आणि वाफ स्वरूपात पाणी (H\(_{2}\)O) तयार होते.


Step 3: निष्कर्ष.

योग्य अभिक्रिया अशी आहे — \[ C_{12}H_{22}O_{11} \xrightarrow{उष्मा} 12C + 11H_{2}O \] Quick Tip: साखरेचे उष्णतेने विघटन होताना कार्बन आणि पाण्याचे रेणू तयार होतात — ही एक उष्मीय अपघटन अभिक्रिया आहे.

Step 1: स्पष्टीकरण.

वस्तुमान हे वस्तूमधील पदार्थाचे प्रमाण असून ते स्थिर असते, तर वजन हे त्या वस्तूवर लागणारे गुरुत्वाकर्षणाचे बल आहे.


Step 2: निष्कर्ष.

म्हणून वस्तुमान आणि वजन हे एकमेकांशी संबंधित असले तरी भिन्न भौतिक राशी आहेत.
Quick Tip: वस्तुमान स्थिर असते, पण वजन गुरुत्वाकर्षणावर अवलंबून असल्याने स्थान बदलल्यास ते बदलते.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

भारतात उपग्रहांचा वापर दोन प्रमुख उद्देशांसाठी केला जातो — संवादक (Communication) आणि पृथ्वी निरीक्षण (Earth Observation). या दोन्ही प्रकारच्या उपग्रहांचे उद्दिष्ट वेगळे असते.


Step 2: उदाहरणे.

- संवादक उपग्रह — INSAT मालिका (Indian National Satellite System) हे दूरसंचार, हवामानशास्त्र, आणि दूरदर्शन प्रसारणासाठी वापरले जातात.

- पृथ्वी-निरीक्षक उपग्रह — IRS मालिका (Indian Remote Sensing Satellite) हे नकाशे तयार करणे, शेती, आणि हवामान निरीक्षणासाठी वापरले जातात.


Step 3: निष्कर्ष.

INSAT आणि IRS हे अनुक्रमे संवादक आणि पृथ्वी निरीक्षण उपग्रह असून, त्यांचे प्रक्षेपण PSLV किंवा GSLV वाहक रॉकेटद्वारे केले जाते.
Quick Tip: INSAT उपग्रह संवादासाठी आणि IRS उपग्रह पृथ्वी निरीक्षणासाठी वापरले जातात; हे भारताच्या उपग्रह तंत्रज्ञानाचे आधारस्तंभ आहेत.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

आधुनिक आवर्तसारणीत मूलद्रव्ये त्यांच्या अणु क्रमांकानुसार मांडलेली आहेत. प्रत्येक नवीन आवर्त म्हणजे नवीन ऊर्जा पातळीची भर होते.


Step 2: गुणधर्मांचे विश्लेषण.

- समान समूहातील मूलद्रव्यांमध्ये रासायनिक गुणधर्म समान असतात कारण त्यांची बाह्य इलेक्ट्रॉन रचना समान असते.

- प्रत्येक आवर्त संपल्यावर गुणधर्मांची पुनरावृत्ती होते, ज्याला ‘आवर्तनशीलता’ म्हणतात.


Step 3: निष्कर्ष.

आवर्तसारणीत गुणधर्मांची आवर्तनशीलता इलेक्ट्रॉनिक रचनेवर आधारित असते; म्हणूनच मूलद्रव्यांचे रासायनिक गुणधर्म विशिष्ट पद्धतीने पुनरावृत्त होतात.
Quick Tip: आधुनिक आवर्तसारणीत गुणधर्म इलेक्ट्रॉनिक संरचनेवर अवलंबून असतात, आणि हे गुणधर्म प्रत्येक आवर्तात पुनरावृत्त होतात.

Step 1: सूत्र लिहा.

चंद्रावरील गुरुत्व त्वरण काढण्यासाठी सूत्र आहे — \[ g = \frac{G M}{R^{2}} \]
इथे, \( G = 6.67 \times 10^{-11} \, Nm^{2}/kg^{2} \), \( M = 7.34 \times 10^{22} \, kg \), \( R = 1.74 \times 10^{6} \, m \).


Step 2: मूल्ये घाला.
\[ g = \frac{6.67 \times 10^{-11} \times 7.34 \times 10^{22}}{(1.74 \times 10^{6})^{2}} \]
\[ g = \frac{4.89 \times 10^{12}}{3.02 \times 10^{12}} = 1.62 \, m/s^{2} \]

Step 3: निष्कर्ष.

चंद्रावरील गुरुत्व त्वरणाचे मूल्य 1.62 m/s² आहे, जे पृथ्वीवरील गुरुत्व त्वरणापेक्षा सुमारे 1/6 पट कमी आहे.
Quick Tip: गुरुत्व त्वरण वस्तूच्या वस्तुमानावर नव्हे तर ग्रहाच्या वस्तुमान व त्रिज्यावर अवलंबून असते. चंद्राचे वस्तुमान कमी असल्याने त्यावरील गुरुत्व त्वरणही कमी असते.

Step 1: दिलेली इलेक्ट्रॉन संरचना.

मूलद्रव्याची इलेक्ट्रॉन संरचना 2, 8, 1 अशी आहे.
याचा अर्थ पहिल्या कक्षेत 2, दुसऱ्या कक्षेत 8 आणि तिसऱ्या कक्षेत 1 इलेक्ट्रॉन आहेत.


Step 2: अणुक्रमांक काढा.

अणुक्रमांक म्हणजे एकूण इलेक्ट्रॉन्सची संख्या. \[ 2 + 8 + 1 = 11 \]
म्हणून अणुक्रमांक = 11.


Step 3: गण ठरवा.

बाह्य कक्षेतील (Valence Shell) इलेक्ट्रॉन्सची संख्या = 1.
म्हणून हे मूलद्रव्य पहिल्या (I) गणात येते.


Step 4: आवर्त ठरवा.

कक्षांची एकूण संख्या = 3 असल्याने हे मूलद्रव्य तिसऱ्या (III) आवर्तात आहे.


Step 5: निष्कर्ष.

अणुक्रमांक = 11, गण = पहिला (I), आवर्त = तिसरे (III).
म्हणून हे मूलद्रव्य सोडियम (Na) आहे.
Quick Tip: मूलद्रव्याचा गण ठरवण्यासाठी बाह्य कक्षेतील इलेक्ट्रॉन्सची संख्या आणि आवर्त ठरवण्यासाठी एकूण कक्षांची संख्या बघा.

Step 1: आकृती समजून घेणे.

दिलेल्या आकृतीत PQRS हे काचेचे पटल (Glass slab) दाखवले आहे.
किरण AB हा हवेमधून काचेच्या पटलावर पडणारा किरण आहे. तो P बिंदूवर आपातीत होतो.


Step 2: अपवर्तनाचा टप्पा.

हवेतून काचेच्या माध्यमात जाताना किरण वाकतो.
काचेच्या आत वाकलेला किरण CD हा अपवर्तित किरण आहे.


Step 3: उद्गमनाचा टप्पा.

किरण काचेच्या पटलातून पुन्हा हवेमध्ये बाहेर पडताना M बिंदूपाशी वाकतो.
बाहेर आलेला किरण GH हा उद्गामी किरण आहे.


Step 4: निष्कर्ष.


किरण AB — आपाती किरण
किरण CD — अपवर्तित किरण
किरण GH — उद्गामी किरण Quick Tip: हवेतून काचेमध्ये जाताना किरण सामान्याकडे वाकतो, आणि काचेमधून हवेत जाताना सामान्यापासून दूर वाकतो.

Step 1: आयनिक संयुग समजून घेणे.

आयनिक संयुग म्हणजे असे संयुग ज्यामध्ये अणू इलेक्ट्रॉन्सचे देणे-घेणे करून आयन तयार करतात आणि विरुद्ध भाराचे आयन एकमेकांना आकर्षित करून संयुग बनवतात.


Step 2: उदाहरण — NaCl.

सोडियम (Na) हा धातू असून तो 1 इलेक्ट्रॉन गमावून Na⁺ आयन तयार करतो.

क्लोरीन (Cl) हा अधातू असून तो 1 इलेक्ट्रॉन ग्रहण करून Cl⁻ आयन तयार करतो.

हे दोन्ही आयन विद्युत आकर्षणाने बांधले जाऊन NaCl तयार होते.


Step 3: गुणधर्म स्पष्ट करणे.

1. आयनिक संयुगांचे वितळणांक आणि उकळणांक खूप जास्त असतात.

2. पाण्यात विरघळल्यावर किंवा वितळल्यावर हे संयुग विद्युत प्रवाह वहातात कारण त्यात मुक्त आयन असतात.


Step 4: निष्कर्ष.

सोडियम क्लोराईड हे एक आयनिक संयुग आहे कारण ते Na⁺ आणि Cl⁻ आयनांच्या विद्युत आकर्षणामुळे तयार होते आणि आयनिक संयुगांचे सर्व गुणधर्म दर्शवते.
Quick Tip: आयनिक संयुगांमध्ये इलेक्ट्रॉन्सचे हस्तांतरण होऊन धनायन आणि ऋणायन तयार होतात; या आयनांमधील आकर्षणामुळे संयुग स्थिर राहते.

Step 1: भौतिक बदल समजून घेणे.

भौतिक बदल म्हणजे पदार्थाच्या अवस्थेत, आकारात किंवा रूपात बदल होतो पण त्याचे रासायनिक संघटन (Composition) बदलत नाही. उदा. वितळणे, वाफ होणे, आकर्षण इ.


Step 2: रासायनिक बदल समजून घेणे.

रासायनिक बदलात नवीन पदार्थ तयार होतो आणि मूळ पदार्थाचे रासायनिक संघटन कायमचे बदलते. उदा. दुधाचे दही होणे, फळ पिकणे, अन्न पचणे इ.


Step 3: प्रत्येक उदाहरणाचे विश्लेषण.

(a) बर्फाचे पाण्यात रूपांतर होणे — फक्त अवस्थेचा बदल आहे, म्हणून भौतिक बदल.

(b) फळ पिकणे — रासायनिक बदल होतो कारण नवीन द्रव्ये तयार होतात.

(c) दुधाचे दही होणे — रासायनिक बदल, कारण नवीन पदार्थ तयार होतो.

(d) पाण्याचे वाफेमध्ये रूपांतर होणे — फक्त अवस्था बदलते, म्हणून भौतिक बदल.

(e) जठरामध्ये अन्न पचणे — रासायनिक बदल, कारण अन्नाचे रूपांतर नवीन संयुगांत होते.

(f) लोखंडाचा तुकडा चुंबकाकडे आकर्षित होणे — पदार्थाचा स्वरूप बदलत नाही, म्हणून भौतिक बदल.


Step 4: निष्कर्ष.

भौतिक बदलांमध्ये पदार्थाचे स्वरूप बदलते पण संघटन बदलत नाही, तर रासायनिक बदलांमध्ये नवीन पदार्थ तयार होतो.
Quick Tip: भौतिक बदल उलट करता येतात (Reversible) पण रासायनिक बदल उलट करता येत नाहीत (Irreversible).

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

विशिष्ट उष्माधारकता म्हणजे कोणत्याही पदार्थाच्या 1 ग्रॅम वस्तुमानाचे तापमान 1°C ने वाढवण्यासाठी लागणारी उष्णतेची मात्रा. ही प्रत्येक पदार्थासाठी वेगळी असते.


Step 2: आकृतीचे निरीक्षण.

आकृतीमध्ये तीन धातू दाखवले आहेत — अ‍ॅल्युमिनियम, तांबे आणि लोह. उष्णता दिल्यानंतर अ‍ॅल्युमिनियमचे तापमान सर्वात कमी वाढते, म्हणजेच त्याची विशिष्ट उष्माधारकता जास्त आहे. लोहाचे तापमान सर्वात जास्त वाढते, म्हणजे त्याची विशिष्ट उष्माधारकता कमी आहे.


Step 3: उत्तरांचे विश्लेषण.

(a) अ‍ॅल्युमिनियम ची विशिष्ट उष्माधारकता सर्वाधिक आहे कारण समान उष्णतेने त्याचे तापमान सर्वात कमी वाढते.

(b) लोह ची विशिष्ट उष्माधारकता सर्वात कमी आहे कारण समान उष्णतेने त्याचे तापमान सर्वात जास्त वाढते.

(c) विशिष्ट उष्माधारकतेची व्याख्या — \[ विशिष्ट उष्माधारकता (c) = \frac{Q}{m \Delta T} \]
इथे \( Q \) = उष्णता, \( m \) = वस्तुमान, \( \Delta T \) = तापमानातील बदल.


Step 4: निष्कर्ष.

अ‍ॅल्युमिनियमचे तापमान वाढवण्यासाठी जास्त उष्णता लागते (उष्माधारकता जास्त) आणि लोखंडाचे कमी उष्णतेने तापमान वाढते (उष्माधारकता कमी).
Quick Tip: उष्माधारकता जास्त असलेले पदार्थ तापमान बदलण्यास वेळ घेतात, म्हणून अ‍ॅल्युमिनियमचा वापर स्वयंपाकाच्या भांड्यांमध्ये केला जातो.

Step 1: आकृतींची ओळख.

(A) आकृतीत दाखवलेले साधन म्हणजे फ्यूज. हे एका नाजूक धातूच्या तारापासून बनलेले असते जे जास्त प्रवाह गेल्यास वितळून परिपथ तोडते.

(B) दुसरी आकृती म्हणजे MCB (Miniature Circuit Breaker) — हे फ्यूजचे सुधारित रूप असून जास्त प्रवाह किंवा शॉर्ट सर्किट झाल्यास परिपथ आपोआप बंद करते.

(C) तिसरी आकृती म्हणजे वोल्टमीटर — हे साधन परिपथातील दोन बिंदूंच्या दरम्यानचे विभवांतर (Voltage Difference) मोजण्यासाठी वापरले जाते.


Step 2: उपयोग स्पष्ट करणे.

- फ्यूज परिपथाला जास्त प्रवाहापासून संरक्षण देतो.

- MCB शॉर्ट सर्किट झाल्यास त्वरित परिपथ तोडून सुरक्षितता प्रदान करते.

- वोल्टमीटर परिपथातील विद्युत विभव मोजण्यासाठी वापरले जाते.


Step 3: निष्कर्ष.

ही सर्व उपकरणे विद्युत परिपथात सुरक्षितता आणि मोजमाप करण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावतात.
Quick Tip: फ्यूज आणि MCB हे दोन्ही परिपथ संरक्षणासाठी वापरले जातात, तर वोल्टमीटर हे विद्युत परिमाण मोजण्यासाठी वापरले जाते.

Step 1: संकल्पना समजून घेणे.

हायड्रोकार्बन म्हणजे कार्बन (C) आणि हायड्रोजन (H) यांच्या संयोगाने तयार झालेले संयुग. हे संयुग दोन प्रकारचे असतात — संतृप्त (Saturated) आणि असंतृप्त (Unsaturated).


Step 2: संतृप्त आणि असंतृप्त यातील फरक.

- संतृप्त हायड्रोकार्बनमध्ये कार्बन अणूंमध्ये फक्त एकेरी बंध असतो. यांना अल्केन म्हणतात.

- असंतृप्त हायड्रोकार्बनमध्ये कार्बन अणूंमध्ये दुहेरी किंवा त्रिक बंध असतो. यांना अनुक्रमे अल्कीन आणि अल्काइन म्हणतात.


Step 3: सूत्रे आणि उदाहरणे.
\[ अल्केन: C_nH_{2n+2} \quad उदा. मिथेन (CH_4) \] \[ अल्कीन: C_nH_{2n} \quad उदा. एथीन (C_2H_4) \] \[ अल्काइन: C_nH_{2n-2} \quad उदा. एथाइन (C_2H_2) \]

Step 4: निष्कर्ष.

अल्केन, अल्कीन आणि अल्काइन हे सर्व हायड्रोकार्बनचे प्रकार आहेत, आणि त्यांच्यातील फरक कार्बन अणूंमधील बंधांच्या स्वरूपामुळे होतो.
Quick Tip: अल्केनमध्ये एकेरी, अल्कीनमध्ये दुहेरी, आणि अल्काइनमध्ये त्रिक बंध असतात — हे लक्षात ठेवल्यास हायड्रोकार्बनचे प्रकार सहज ओळखता येतात.

Step 1: आकृतीचे निरीक्षण.

आकृतीत दाखवलेले किरण रेटिनाच्या पुढे एकवटताना दिसतात. त्यामुळे हा दोष निकटदृष्टीदोष (Myopia) आहे. यात दूरच्या वस्तू अस्पष्ट दिसतात, पण जवळच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात.


Step 2: कारण स्पष्ट करणे.

हा दोष दोन प्रमुख कारणांनी होतो:

1. नेत्रगोलाचा लांबीने वाढ झाल्यामुळे.

2. डोळ्याच्या लेन्सची वक्रता वाढल्यामुळे.

यामुळे दूरच्या वस्तूंचे प्रकाशकिरण रेटिनाच्या पुढे एकवटतात.


Step 3: निराकरण.

हा दोष अवतल लेन्स (Concave Lens) वापरून दुरुस्त केला जातो. अवतल लेन्स प्रकाशकिरणांना किंचित बाहेर पसरवते, ज्यामुळे ते रेटिनावर अचूक केंद्रित होतात.


Step 4: आकृतीचे वर्णन.

अवतल लेन्स वापरल्यावर दुरून येणारे प्रकाशकिरण एकत्र येऊन रेटिनावर अचूक प्रतिमा तयार करतात, त्यामुळे व्यक्तीला दूरच्या वस्तू स्पष्ट दिसतात.


Step 5: निष्कर्ष.

हा दृष्टीदोष म्हणजे निकटदृष्टीदोष, जो अवतल लेन्सद्वारे सुधारला जातो.
Quick Tip: निकटदृष्टीदोषात दूरच्या वस्तू अस्पष्ट दिसतात. अवतल लेन्स प्रकाशकिरणांना रेटिनावर केंद्रित करून हा दोष दूर करते.

Step 1: स्पष्टीकरण.

ही सर्व संयुगे कार्बनी संयुगे आहेत. त्यांची नावे व रचना त्यांच्या कार्बन साखळीतील बंधप्रकार व कार्यगटावर (Functional Group) अवलंबून असतात.


Step 2: विश्लेषण.

- एथिलीन (CH\textsubscript{2}=CH\textsubscript{2}) — दुहेरी बंध असल्यामुळे हे अल्कीन गटात येते; IUPAC नाव एथीन.

- अ‍ॅसिटिलीन (HC≡CH) — त्रिक बंध असल्यामुळे हे अल्काइन गटात येते; IUPAC नाव एथाइन.

- अ‍ॅसिटिक आम्ल (CH\textsubscript{3}COOH) — कार्बॉक्सिल गट असल्यामुळे हे कार्बॉक्सिलिक आम्ल आहे; IUPAC नाव एथॅनोइक आम्ल.

- मिथाइल अल्कोहोल (CH\textsubscript{3}OH) — हायड्रॉक्सिल गट असल्यामुळे हे अल्कोहोल आहे; IUPAC नाव मिथॅनॉल.

- अ‍ॅसिटोन (CH\textsubscript{3}COCH\textsubscript{3}) — कीटोन गट असल्यामुळे हे कीटोन आहे; IUPAC नाव प्रोपेन-2-ओन.


Step 3: निष्कर्ष.

प्रत्येक संयुगाचे IUPAC नाव हे त्याच्या रासायनिक रचनेवर आणि उपस्थित कार्यगटावर आधारित असते.
Quick Tip: IUPAC नावे देताना सर्वात लांब कार्बन साखळी ओळखा आणि प्रमुख कार्यगटावरून शेवटचा प्रत्यय ठरवा.